Muzyka XX wieku

Wieczorem 29 maja 1913 r. w paryskim Théâtre des Champs-Élysées Balety Rosyjskie pokazały nowy balet Igora Strawińskiego, Święto wiosny. Na widowni wybuchła awantura, jedna z najsłynniejszych w historii teatru muzycznego. Publiczność usłyszała ostre dysonanse, nieregularne akcenty i rytm, który uderzał jak młot. Od tego wieczoru Strawiński uchodził za najśmielszego modernistę. posłuchaj

XX wiek nie ma jednego stylu, tak jak barok czy klasycyzm. Kompozytorzy szli wieloma drogami jednocześnie. Jedni porzucili tonacje dur-moll (Arnold Schönberg), inni wrócili do dawnych form (neoklasycyzm), jeszcze inni szukali natchnienia w muzyce ludowej (Béla Bartók, Karol Szymanowski). Po II wojnie światowej pojawiły się muzyka elektroniczna, utwory zależne od przypadku i muzyka zbudowana z samych barw (sonoryzm).

Zmieniło się też to, jak ludzie słuchają muzyki. Płyta gramofonowa, radio, film dźwiękowy i taśma magnetofonowa sprawiły, że muzykę można było utrwalić, przesłać na odległość i przetwarzać. Obok muzyki artystycznej rozkwitły jazz, musical i muzyka rozrywkowa. Polscy kompozytorzy, zwłaszcza po 1956 r., znaleźli się w światowej czołówce.

Muzykę XX w. liczymy mniej więcej od początku stulecia. Pierwsze lata należą jeszcze do impresjonizmu i późnego romantyzmu, ale już ok. 1908–1913 powstają utwory, które zrywają z tradycją: atonalne dzieła Schönberga i Święto wiosny Strawińskiego. Epoka trwa do dziś, a muzykę po 2000 r. nazywamy muzyką współczesną lub najnowszą.

1. Średniowiecze — do ok. 1430
2. Renesans — ok. 1430–1600
3. Barok — ok. 1600–1750
4. Klasycyzm — ok. 1750–1820
5. Romantyzm — ok. 1820–1900
6. Impresjonizm — ok. 1890–1918
7. Muzyka XX i XXI w. — od początku XX w. do dziś

Zielone daty dotyczą Europy i świata, malinowe Polski.

W XX w. każdy element dzieła muzycznego mógł stać się polem eksperymentu. Niektórzy kompozytorzy zmienili harmonię, inni rytm, jeszcze inni samo brzmienie. Dlatego utwory z tego stulecia brzmią bardzo różnie, a o epoce mówi się najczęściej przez kierunki.

Elementy dzieła muzycznego w XX wieku

1. Harmonika. Słabnie lub znika system dur-moll. Atonalność to muzyka bez centrum tonalnego (Schönberg). W dodekafonii utwór buduje się z serii dwunastu różnych dźwięków. Pojawiają się też politonalność (kilka tonacji naraz) i klastery, czyli „grona” dźwięków leżących tuż obok siebie.
2. Rytmika. Nieregularne metrum, przesunięte akcenty i synkopy (Strawiński), motoryczny, uparty rytm, rytmy wzięte z jazzu i z tańców ludowych.
3. Agogika. W aleatoryzmie część decyzji zostaje przy wykonawcach. U Lutosławskiego muzycy grają swoje partie w przybliżonym rytmie, niezależnie od siebie, a dyrygent wyznacza tylko początek i koniec odcinka.
4. Kolorystyka. Barwa może być najważniejszym materiałem utworu. W sonoryzmie (Penderecki) słuchamy plam i pasm brzmienia: klasterów, szmerów, glissand, dźwięków o nieokreślonej wysokości.
5. Melodyka. Od melodii o szerokich skokach i ostrych interwałach (ekspresjonizm) po proste, ludowe lub chorałowe motywy (Bartók, Górecki).
6. Dynamika i artykulacja. Skrajne kontrasty, od ledwie słyszalnego ppp do fff. Nowe sposoby gry: tremolo, flażolety, glissanda, uderzenia w korpus instrumentu, a w głosie szept, krzyk i Sprechgesang, czyli śpiewo-mowa.
7. Faktura. Wraca polifonia (neoklasycyzm, fugi i passacaglie), ale pojawia się też faktura plamowa, w której zamiast pojedynczych głosów słychać gęste pasma dźwięków.

2.1Jak rozpoznać utwór z XX wieku

Na sprawdzianie ze słuchu pomogą pytania: czy harmonia jest ostra i nie wraca do jasnej tonacji? Czy rytm jest nieregularny albo maszynowo uparty? Czy słychać dźwięki, których nie da się zapisać zwykłą nutą (szmery, klastery, glissanda, elektronika)? Czy dawna forma (concerto grosso, suita) brzmi z „nowoczesnymi” dysonansami? Jeśli tak, to najpewniej muzyka XX w. Wyjątkiem jest minimalizm i późna twórczość Góreckiego: proste współbrzmienia, ale powtarzane długo i bardzo powoli.

3.1Ekspresjonizm i dodekafonia: Arnold Schönberg (1874–1951)

Austriak z Wiednia, od 1933 r. w Stanach Zjednoczonych. Zaczynał jako późny romantyk (sekstet smyczkowy Noc przemienienia, 1899). Ok. 1908 r. porzucił tonacje i zaczął pisać muzykę atonalną. Ten styl nazywa się ekspresjonizmem: muzyka wyraża skrajne stany psychiki, lęk i niepokój. Przykładem jest Pierrot lunaire (1912), 21 melodramatów na głos mówiony (Sprechgesang) i pięciu instrumentalistów. posłuchaj

W latach 20. Schönberg stworzył technikę dwunastotonową (dodekafonię): każdy utwór opiera się na serii dwunastu różnych dźwięków. Jego uczniami byli Alban Berg i Anton Webern; razem nazywa się ich szkołą wiedeńską. W 1947 r. napisał Ocalałego z Warszawy na narratora, chór męski i orkiestrę, o zagładzie Żydów. Na końcu chór śpiewa hebrajską modlitwę Szema Israel.

3.2Igor Strawiński (1882–1971)

Rosjanin, uczeń Rimskiego-Korsakowa, od 1910 r. we Francji, później w USA. Dla Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa napisał Ognistego ptaka (1910), Pietruszkę (1911) i Święto wiosny (1913). Muzyka z tego okresu sięga po rosyjski folklor i stare skale, ma nieregularne metrum, synkopy i błyskotliwą instrumentację. Święto wiosny pokazuje pogański obrzęd ofiary składanej wiośnie.

Po I wojnie światowej Strawiński zwrócił się ku przeszłości. Balet Pulcinella (1920) opiera się na muzyce XVIII w. To początek neoklasycyzmu: dawne formy i przejrzystość, ale z nowoczesną harmonią i rytmem. Neoklasyczne są też jego Symfonia C i opera Żywot rozpustnika (1951). Pod koniec życia zaczął pisać muzykę seryjną.

3.3Siergiej Prokofiew (1891–1953)

Rosyjski kompozytor i pianista. Jego I Symfonia, zwana Klasyczną (1917), to żartobliwy hołd dla symfonii Haydna: klasyczna forma sonatowa i lekka orkiestra, ale z niespodziankami w harmonii. To wczesny przykład neoklasycyzmu. posłuchaj W 1936 r. napisał baśń symfoniczną Piotruś i wilk dla dzieci, w której każda postać ma swój instrument (o niej w rozdziale VI). posłuchaj

3.4Folkloryzm: Béla Bartók (1881–1945)

Węgierski kompozytor, pianista i badacz muzyki ludowej. Razem z Zoltánem Kodályem odkrył, że to, co uchodziło za węgierski folklor, było w dużej części muzyką miejskich Romów. Obaj zaczęli więc zbierać i zapisywać pieśni prawdziwie wiejskie, a Bartók wplatał ich melodie, rytmy i skale we własne utwory. Ten kierunek nazywamy folkloryzmem.

Ważne dzieła: opera Zamek Sinobrodego (1911), sześć kwartetów smyczkowych, Muzyka na smyczki, perkusję i czelestę (1936), Koncert na orkiestrę (1943). Zmarł w Nowym Jorku. posłuchaj

3.5Awangarda po 1945 roku

Muzyka konkretna i elektroniczna

Ok. 1948 r. Pierre Schaeffer w studiu radia francuskiego zaczął składać utwory z nagranych dźwięków codziennych: nagrania odwracano, skracano, zmieniano ich wysokość i głośność. Tak powstała muzyka konkretna. Później dźwięki zaczęto wytwarzać elektronicznie, a gotowe utwory odtwarzano z taśmy. To muzyka elektroakustyczna.

John Cage (1912–1992)

Amerykanin, uczeń Schönberga. Ok. 1939 r. zaczął „preparować” fortepian, wkładając między struny śruby, gumki i inne przedmioty. W utworze 4′33″ (1952) wykonawca przez cztery i pół minuty nie gra, a słuchacze słyszą dźwięki otoczenia. Cage chętnie oddawał decyzje przypadkowi.

Minimalizm

W latach 60. w USA Terry Riley, Steve Reich i Philip Glass zaczęli pisać muzykę z prostych współbrzmień, regularnych wzorów rytmicznych i wielu powtórzeń. Za jeden z pierwszych utworów minimalistycznych uważa się In C Rileya (1964).

Kompozytorzy XX w. pisali dalej symfonie, koncerty, kwartety i opery, ale nadawali im nowy kształt. Powstały też zupełnie nowe gatunki, związane z techniką i z kulturą masową.

4.1Gatunki muzyki artystycznej

Balet

Jeden z najważniejszych gatunków początku wieku: Święto wiosny i Pulcinella Strawińskiego, Harnasie Szymanowskiego.

Koncert na orkiestrę

Utwór, w którym wszystkie grupy orkiestry mają popisowe partie, jak soliści: Bartók (1943), Bacewicz (na orkiestrę smyczkową, 1948), Lutosławski (1954).

Symfonia, kwartet smyczkowy, opera

Nadal pisane, choć w nowym języku: Symfonia klasyczna Prokofiewa, kwartety Bartóka i Bacewicz, III Symfonia Góreckiego z sopranem, opera Król Roger Szymanowskiego.

Muzyka wokalno-instrumentalna

Pierrot lunaire i Ocalały z Warszawy Schönberga, Stabat Mater Szymanowskiego, Pasja według św. Łukasza Pendereckiego, Exodus Kilara.

Muzyka elektroakustyczna

Utwory nagrane lub wytworzone w studiu i odtwarzane z taśmy albo komputera, czasem razem z instrumentami. W Polsce ich ośrodkiem było Studio Eksperymentalne Polskiego Radia (od 1957).

4.2Formy z podstawy programowej w XX wieku

• Wariacje i fuga. Przewodnik młodego człowieka po orkiestrze Brittena (1946): temat z rondeau Henry'ego Purcella, potem wariacje na kolejne instrumenty i na końcu fuga, w której wchodzą wszystkie grupy orkiestry. posłuchaj Lutosławski napisał Wariacje na temat Paganiniego na dwa fortepiany (1941).
• Forma sonatowa. Pierwsza część Symfonii klasycznej Prokofiewa, wzorowana na Haydnie.
• Forma trzyczęściowa (ABA). Ostatnia część Małej suity Lutosławskiego, Taniec: szybkie części skrajne stylizują lasowiaka, a wolniejszy środek pieśń ludową.
• Dawne formy polifoniczne. Finał Koncertu na orkiestrę Lutosławskiego to Passacaglia, toccata e corale.

4.3Jazz, musical, muzyka filmowa

W XX w. ogromne znaczenie zyskała muzyka popularna i rozrywkowa. Jazz narodził się na przełomie XIX i XX w. w Nowym Orleanie z połączenia bluesa i ragtime'u. Najważniejsze w nim są improwizacja i synkopowany rytm. W dawnym zespole nowoorleańskim kornet prowadził melodię, klarnet i puzon improwizowały kontrapunkty, a sekcja rytmiczna (fortepian, banjo, kontrabas lub tuba, perkusja) akompaniowała. Trębacz Louis Armstrong stał się pierwszym wielkim solistą jazzu.

George Gershwin połączył jazz z muzyką symfoniczną w Błękitnej rapsodii (1924) na fortepian i zespół Paula Whitemana, ze słynnym glissandem klarnetu na początku. posłuchaj Musical łączy śpiew, mówione dialogi, taniec i muzykę w różnych stylach: West Side Story Leonarda Bernsteina (1957) przenosi Romea i Julię do Nowego Jorku posłuchaj, a Koty (1981) i Upiór w operze (1986) Andrew Lloyda Webbera należą do najdłużej granych przedstawień. Rozwinęła się też muzyka filmowa; w Polsce mistrzem tego gatunku był Wojciech Kilar.

5.1Karol Szymanowski (1882–1937): folklor Podhala i Kurpiów

Szymanowski to most między impresjonizmem a XX wiekiem (o jego wcześniejszej twórczości piszemy w kompendium impresjonizmu). Po 1920 r. szukał stylu narodowego. W muzyce górali tatrzańskich widział coś pierwotnego i czystego, pisał o niej artykuły. Od 1930 r. mieszkał w Zakopanem w willi „Atma”.

• Mazurki op. 50 (1924–1926), dwadzieścia utworów fortepianowych. Według Polskiej Biblioteki Muzycznej Szymanowski świadomie nawiązał w nich do tradycji Chopina, łącząc rytm mazurka z nowoczesną harmonią. posłuchaj
• Balet Harnasie op. 55 (1926–1931) o góralskich zbójnikach, na podstawie muzyki Podhala. Wystawiony w Pradze (1935) i w Paryżu (1936). posłuchaj
• Pieśni kurpiowskie na chór (1928–1929) i na głos z fortepianem op. 58 (1930–1932), oparte na pieśniach ludowych z Kurpiów.
• Stabat Mater op. 53 (1925–1926) i opera Król Roger (prapremiera 1926).

5.2Grażyna Bacewicz (1909–1969)

Kompozytorka i skrzypaczka z Łodzi. Po studiach w Warszawie wyjechała dzięki stypendium Ignacego Jana Paderewskiego do Paryża, do Nadii Boulanger. W 1935 r. otrzymała wyróżnienie na I Międzynarodowym Konkursie Skrzypcowym im. Henryka Wieniawskiego. Jej Koncert na orkiestrę smyczkową (1948) uważa się za szczyt jej stylu neoklasycznego. posłuchaj Napisała siedem kwartetów smyczkowych (III Kwartet, 1947) oraz koncerty skrzypcowe.

5.3Witold Lutosławski (1913–1994)

Warszawianin, jeden z najwybitniejszych kompozytorów XX w. W czasie okupacji grał z Andrzejem Panufnikiem w warszawskich kawiarniach w duecie fortepianowym i dla tego duetu napisał Wariacje na temat Paganiniego (1941). Po wojnie sięgał po folklor: Mała suita (1950) wykorzystuje melodie z Machowa na Rzeszowszczyźnie, a Koncert na orkiestrę (1954) melodie mazowieckie. posłuchaj

Od Gier weneckich (1960–1961) stosował aleatoryzm kontrolowany: kompozytor ustala dźwięki i przebieg utworu, ale muzycy grają swoje partie niezależnie od siebie, w przybliżonym rytmie. Inspiracją był John Cage, choć u Lutosławskiego swoboda jest dużo mniejsza. posłuchaj Napisał cztery symfonie, utwory dla dzieci i pieśni.

5.4Krzysztof Penderecki (1933–2020)

Urodzony w Dębicy, związany z Krakowem. Światową sławę przyniósł mu Tren – Ofiarom Hiroszimy na 52 instrumenty smyczkowe (1960). Utwór miał najpierw tytuł 8′37″, od czasu trwania, a w 1961 r. zdobył pierwsze miejsce na Międzynarodowej Trybunie Kompozytorów UNESCO. To wzór sonoryzmu: zamiast melodii słychać klastery, glissanda, flażolety i szmery. posłuchaj

Później pisał wielkie dzieła religijne: Pasję według św. Łukasza (1965–1966, prawykonanie w katedrze w Münster) i Polskie Requiem z czasów stanu wojennego. Od lat 70. coraz bardziej zbliżał się do brzmienia późnego romantyzmu.

5.5Henryk Mikołaj Górecki (1933–2010)

Urodzony w Czernicy koło Rybnika, związany z Katowicami. Zaczynał od awangardy (technika seryjna i sonorystyczna), potem coraz bardziej upraszczał środki i zwracał się ku sacrum. Jego III Symfonia „Symfonia pieśni żałosnych” na sopran i orkiestrę (1976) wykorzystuje Lament świętokrzyski, napis ze ściany więzienia w Zakopanem z czasów II wojny światowej i pieśń ludową z Opolszczyzny. Nagranie z Dawn Upshaw (1992) trafiło na szczyty list przebojów. posłuchaj Napisał też pieśń chóralną Totus Tuus (1987) dla Jana Pawła II.

5.6Wojciech Kilar (1932–2013)

Urodzony we Lwowie, związany z Katowicami. Kochał Tatry i ich muzykę: w utworach Krzesany (1974) i Orawa (1986, na orkiestrę kameralną) cytował pieśni góralskie oraz używał góralskiego rytmu i skali. posłuchaj Napisał muzykę do wielu filmów, m.in. Ziemi obiecanej i Pana Tadeusza Andrzeja Wajdy, Draculi Francisa Forda Coppoli i Pianisty Romana Polańskiego.

5.7Polska po 1956 roku

Po politycznej odwilży 1956 r. polska muzyka otworzyła się na świat. Kompozytorzy Tadeusz Baird i Kazimierz Serocki wymyślili „Warszawską Jesień”, festiwal muzyki współczesnej, który odbył się po raz pierwszy w październiku 1956 r. i trwa do dziś. W 1957 r. Józef Patkowski założył Studio Eksperymentalne Polskiego Radia, jedno z pierwszych studiów muzyki elektronicznej w Europie. Sonorystyczne utwory Pendereckiego, Góreckiego i Kilara z lat 60. zyskały światowy rozgłos.

Orkiestra symfoniczna pozostała podstawowym zespołem, ale kompozytorzy rozbudowali perkusję i wymyślali nowe sposoby gry na dawnych instrumentach. Pojawiły się też pierwsze instrumenty elektroniczne.

Teremin (1920)

Wynalazek Lwa Termena. Na tereminie gra się bez dotykania: muzyk zbliża i oddala dłoń od anteny, a to zmienia wysokość dźwięku.

Fale Martenota (1928)

Instrument elektroniczny Maurice'a Martenota, ma klawiaturę i daje śpiewny, „falujący” dźwięk. Olivier Messiaen dał mu ważną partię w Symfonii Turangalîla (1948).

Syntezator (1964)

Urządzenie, które wytwarza i przetwarza dźwięk elektronicznie. Syntezatory Roberta Mooga miały zwykłą klawiaturę, więc łatwo było na nich grać.

Taśma magnetofonowa i studio

Na taśmie nagrywano dźwięki, cięto ją i sklejano. Studio stało się dla kompozytora instrumentem.

Fortepian preparowany

Fortepian, w którego struny wkłada się śruby, gumki i inne przedmioty. Wymyślił go John Cage; każdy klawisz brzmi wtedy jak mały instrument perkusyjny.

Perkusja i czelesta

Perkusja zyskała rolę solową: Bartók w Muzyce na smyczki, perkusję i czelestę łączy kotły, ksylofon, harfę, fortepian i czelestę.

Smyczki w sonoryzmie

W Trenie Pendereckiego smyczki grają ćwierćtonowe klastery, glissanda, flażolety i efekty szmerowe.

6.1Głosy i zespoły

• Orkiestra pokazana dzieciom. W Piotrusiu i wilku Prokofiewa ptaszka gra flet, kaczkę obój, kota klarnet, dziadka fagot, wilka rogi, myśliwych perkusja, a Piotrusia cała grupa smyczków. Britten w Przewodniku młodego człowieka po orkiestrze przedstawia po kolei wszystkie instrumenty.
• Głos mówiony i narrator: Sprechgesang w Pierrot lunaire, narrator w Ocalałym z Warszawy i w Piotrusiu i wilku.
• Sopran solo z orkiestrą: III Symfonia Góreckiego.
• Orkiestra smyczkowa: Tren Pendereckiego (52 smyczki), Koncert Bacewicz; orkiestra kameralna: Orawa Kilara.
• Zespół kameralny: w Pierrot lunaire głos i pięciu muzyków (fortepian, flet, klarnet, skrzypce, wiolonczela).
• Zespół jazzowy: kornet lub trąbka, klarnet, puzon i sekcja rytmiczna; później big band.
• Chór a cappella: Totus Tuus Góreckiego, pieśni kurpiowskie Szymanowskiego.

Utwory, które warto znać ze słuchu. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

atonalność

Muzyka bez centrum tonalnego, nieoparta na tonacjach dur i moll (Schönberg).

dodekafonia

Technika dwunastotonowa: utwór zbudowany z serii dwunastu różnych dźwięków. Stworzył ją Schönberg.

ekspresjonizm

Kierunek wyrażający skrajne stany psychiczne, lęk i niepokój; często atonalny (Schönberg, Berg).

neoklasycyzm

Powrót do form i przejrzystości dawnych epok w nowoczesnym języku (Strawiński Pulcinella, Prokofiew Symfonia klasyczna, Bacewicz).

folkloryzm

Twórczość oparta na muzyce ludowej, zwykle w formie stylizacji (Bartók, Szymanowski, Lutosławski).

stylizacja

Przejęcie cech muzyki ludowej lub dawnej (rytm, skala, charakter) i opracowanie ich po swojemu, bez kopiowania.

sonoryzm

Kierunek, w którym najważniejsze jest brzmienie: plamy, klastery, szmery, glissanda (Penderecki, Tren).

klaster

Współbrzmienie z dźwięków leżących tuż obok siebie (sekundy, ćwierćtony).

aleatoryzm

Technika, w której część przebiegu utworu zależy od przypadku albo od wykonawców. Aleatoryzm kontrolowany: Lutosławski.

politonalność

Jednoczesne użycie dwóch lub więcej tonacji.

Sprechgesang

(niem.) śpiewo-mowa: głos mówi, ale podąża za zapisaną linią wysokości (Pierrot lunaire).

muzyka konkretna

Muzyka z nagranych dźwięków otoczenia, przetwarzanych na taśmie (Schaeffer, ok. 1948).

muzyka elektroakustyczna

Muzyka wytwarzana lub przetwarzana elektronicznie i odtwarzana z nośnika, czasem z instrumentami.

minimalizm

Muzyka z prostych współbrzmień i wzorów rytmicznych, powtarzanych wiele razy (Riley, Reich, Glass).

fortepian preparowany

Fortepian z przedmiotami włożonymi między struny (Cage).

jazz

Muzyka powstała ok. 1900 r. w Nowym Orleanie; podstawą są improwizacja i synkopowany rytm.

musical

Widowisko łączące śpiew, mówione dialogi, taniec i muzykę rozrywkową (West Side Story).

koncert na orkiestrę

Utwór, w którym grupy orkiestry mają partie popisowe jak soliści (Bartók, Lutosławski, Bacewicz).

Kliknij odpowiedź. Po każdym pytaniu zobaczysz krótkie wyjaśnienie, a na końcu wynik.